Koń nie potrzebuje wyniku snu „84/100”. Jego opiekun potrzebuje odpowiedzi na znacznie bardziej konkretne pytania: czy koń w nocy się kładzie, jak długo odpoczywa, jak reaguje na wysiłek i czy po treningu odzyskuje normalne tętno. Dopiero takie dane mogą zmienić decyzję dotyczącą treningu, transportu, warunków w boksie albo wezwania lekarza weterynarii.
Na tym podobieństwo do ludzkich smart ringów właściwie się kończy. Człowiek nosi jeden pierścień przez całą dobę. U konia czujnik może być umieszczony pod ogonem, pod popręgiem, w derce, na kończynie albo w kantarze. Każde miejsce daje inne informacje i generuje inne błędy. Pulsometr treningowy nie jest czujnikiem snu, a akcelerometr rozpoznający leżenie nie zastąpi elektrokardiografu.
Wniosek z aktualnej oferty jest prosty: nie ma obecnie jednego powszechnie dostępnego w Polsce urządzenia, które przez całą dobę mierzyłoby jednocześnie sen, tętno, ruch i temperaturę z porównywalną wiarygodnością. Rynek dzieli się na niedrogie pulsometry, sensory treningowe analizujące ruch oraz droższe systemy do nocnego nadzoru i zastosowań weterynaryjnych. Produkty najbliższe końskiemu odpowiednikowi smart ringa — takie jak HoofStep czy polskie Horsano — pozostają w fazie kolejnych wdrożeń, testów lub ograniczonej dostępności.
Ceny w tekście sprawdzono 21 lipca 2026 roku. Kwoty walutowe przeliczono orientacyjnie po średnim kursie NBP z 20 lipca 2026 roku: 1 EUR = 4,3359 zł, 1 USD = 3,7906 zł, 1 DKK = 0,5800 zł.
Sen konia: czujnik widzi leżenie, nie fazę REM
Koń śpi krótko, wielokrotnie i w różnych pozycjach. Może wejść w fazę snu wolnofalowego, stojąc, korzystając z aparatu ustaleniowego kończyn. Faza REM wymaga jednak położenia się, ponieważ wiąże się z utratą napięcia mięśniowego. Zespół badawczy UC Davis opisuje około trzech godzin snu na dobę, podzielonych na krótkie epizody, z czego zwykle około 20–30 minut przypada na REM. Konkretne wartości zależą od wieku, zdrowia, sposobu utrzymania, poczucia bezpieczeństwa i warunków środowiskowych.
To rozróżnienie jest kluczowe. Czujnik ruchu może z dużą dokładnością rozpoznać, że koń stoi albo leży. Nie potrafi jednak na tej podstawie stwierdzić, czy zwierzę rzeczywiście śpi, a tym bardziej czy weszło w REM.
W badaniu z akcelerometrami umieszczonymi na tylnych kończynach dwóch dorosłych koni urządzenia rejestrowały pozycję co 20 sekund przez pięć dni. Zgodność z obserwacją i nagraniami wideo przekroczyła 99 proc. dla rozpoznawania stania oraz leżenia. Próba obejmowała jednak tylko dwa konie, a sensory nie odróżniały stania „na spoczynek” z odciążoną kończyną od zwykłej pozycji stojącej. To dobry przykład zarówno możliwości technologii, jak i jej granic.
Dlatego dane z końskiego „trackera snu” należy nazywać precyzyjnie:
- czas leżenia, a nie całkowity czas snu;
- liczba epizodów leżenia, a nie liczba cykli snu;
- aktywność nocna, a nie jakość regeneracji;
- zmiana względem własnej normy konia, a nie diagnoza zaburzenia snu.
Pełne rozpoznawanie faz snu wymagałoby co najmniej zapisu aktywności mózgu i mięśni, czyli między innymi EEG oraz EMG. Tego nie zapewnia typowy sensor zakładany na nogę, ogon ani kantar.
Jak monitorować nocny odpoczynek, żeby wynik miał znaczenie
Pierwszy tydzień nie powinien służyć do oceniania konia. To czas na zbudowanie jego indywidualnej wartości bazowej. Sensowny zapis obejmuje co najmniej 7–14 kolejnych nocy w podobnych warunkach. Notuje się:
- łączny czas leżenia;
- liczbę epizodów;
- długość najdłuższego epizodu;
- godziny, w których koń najczęściej się kładzie;
- liczbę nagłych przerwań odpoczynku;
- zmianę ściółki, boksu, sąsiada, oświetlenia lub planu dnia.
Pojedyncza słaba noc po transporcie, zawodach albo zmianie stajni nie jest podstawą do stawiania rozpoznania. Jako próg roboczy, a nie weterynaryjny, można przyjąć spadek czasu leżenia o około 40–50 proc. względem 14-dniowej mediany przez dwie lub trzy kolejne noce. Taki wynik powinien uruchomić obserwację z kamery i sprawdzenie warunków utrzymania.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy pojawiają się ugięcia kończyn, nagłe zapadanie się stojącego konia, otarcia nadgarstków lub pęcin, wyraźna senność w ciągu dnia albo widoczna niechęć do kładzenia się. Nie czeka się wtedy na kolejny raport z aplikacji. Niedobór snu REM może prowadzić do epizodów częściowego upadania, a objawy bywają mylone z narkolepsją. Potrzebna jest ocena lekarza weterynarii oraz warunków, w których koń odpoczywa.
Kolejność sprawdzania przyczyn również ma znaczenie. Najpierw wyklucza się ból utrudniający położenie się lub wstawanie — na przykład przy chorobie zwyrodnieniowej, bólu grzbietu albo problemach kopytowych. Dopiero potem analizuje się głębokość i suchość ściółki, wielkość boksu, śliską nawierzchnię, hałas, światło oraz relacje w grupie. Dokładanie kolejnego sensora nie pomoże, jeżeli koń nie kładzie się dlatego, że podłoże jest mokre albo boi się dominującego sąsiada.
Co można dziś kupić do monitorowania nocy
Najbliżej idei całodobowego trackera zachowania znajduje się HoofStep. Czujnik umieszczony w specjalnym kantarze ma monitorować między innymi odpoczynek, jedzenie, aktywność i lokalizację oraz alarmować o zmianach względem normalnego zachowania konia. Problem jest zasadniczy: producent zapowiada nową wersję aplikacji i urządzenia, a ceny abonamentu mają zostać podane przy kolejnym wprowadzeniu produktu. Nie jest to obecnie pewny zakup „z półki” dla właściciela w Polsce.
Bardziej rozbudowany NIGHTWATCH Smart Halter mierzy tętno, częstotliwość oddechów i aktywność oraz oblicza własny wskaźnik odchylenia od normy, EDI. System potrzebuje około 80 godzin, żeby nauczyć się parametrów konkretnego konia. Działa przez sieć Wi-Fi 2,4 GHz, a akumulator zapewnia około 12 godzin pracy i wymaga około trzech godzin ładowania. To oznacza codzienną obsługę — portal może być dostępny przez całą dobę, ale sam kantar nie pracuje tydzień bez przerwy.
Koszt 12-miesięcznego planu NIGHTWATCH wynosi 588 dolarów, czyli około 2230 zł, bez kosztów ewentualnej wysyłki i importu. Po zakończeniu pierwszego okresu umowa przechodzi na standardową stawkę 99 dolarów miesięcznie, około 375 zł, dopóki nie zostanie wypowiedziana. Wypowiedzenie wymaga pisemnego zgłoszenia co najmniej 30 dni przed odnowieniem. Producent zapowiada globalną ekspansję nowej generacji systemu, dlatego NIGHTWATCH należy dziś traktować bardziej jako punkt odniesienia dla profesjonalnego nocnego monitoringu niż łatwy zakup dla polskiej pensjonatowej stajni.
Największa pułapka polega na tym, że żadne z tych urządzeń nie potwierdza fazy REM. Informuje o odpoczynku, pozycji, aktywności i zmianie parametrów życiowych. Przy realnym problemie ze snem zapis z sensora należy zestawić z nagraniem wideo. Kamera pokaże, czy koń spokojnie leży, wielokrotnie próbuje się położyć, zostaje spłoszony, klinuje się przy ścianie albo w ogóle nie podejmuje próby odpoczynku.
Tętno i ruch: które urządzenia dają użyteczne dane
U spokojnego dorosłego konia tętno spoczynkowe wynosi zwykle 28–40 uderzeń na minutę. Nie jest to jednak gotowy próg alarmowy dla każdej sytuacji. Emocje, obecność innych koni, transport, ból, temperatura otoczenia i niedawny wysiłek mogą podnieść wynik. Najbardziej użyteczne nie jest więc pytanie „czy koń miał 44 uderzenia”, lecz „czy po takim samym treningu jego tętno jest wyższe niż zwykle i czy wolniej wraca do normy”.
W treningu liczą się przede wszystkim cztery parametry:
- tętno przy porównywalnym obciążeniu;
- czas spędzony w poszczególnych strefach;
- tempo spadku tętna po zakończeniu pracy;
- powtarzalność wyniku w kolejnych, podobnych sesjach.
Maksymalna wartość z jednego treningu jest często przeceniana. Jeżeli wykres pokazuje nagły skok ze 110 do 230 uderzeń i natychmiastowy powrót, a koń nie przyspieszył i nie zmienił zachowania, najpierw podejrzewa się utratę kontaktu elektrody, przesunięcie opaski albo artefakt ruchowy. Dopiero powtarzalny wzorzec, potwierdzony prawidłowym sygnałem, zasługuje na zmianę obciążenia treningowego.
Polar Equine: najtańsze sensowne wejście w pomiar tętna
Polar Equine Heart Rate Monitor for Riding kosztuje 199,90 euro, czyli około 867 zł. Zestaw składa się z czujnika Polar H10 oraz pasa przeznaczonego do jazdy konnej. Nie analizuje snu, skoków ani symetrii ruchu. Robi jedną rzecz: rejestruje tętno podczas pracy. Dla osoby, która chce kontrolować wydolność i regenerację bez kupowania rozbudowanego ekosystemu, jest to najbardziej racjonalny początek.
Cena nie obejmuje wygody bezobsługowego pomiaru. Elektrody muszą mieć dobry kontakt z ciałem. Producent zaleca dokładne zwilżenie zarówno sierści w miejscu pomiaru, jak i powierzchni elektrod; przy trudnym kontakcie można zastosować żel przewodzący. Zimą, przy długiej i suchej sierści, przygotowanie czujnika trwa dłużej, a niedokładnie założony pas potrafi zostawić dziury w zapisie.
Dla kogo: jeździec rekreacyjny, ujeżdżeniowy lub skokowy, który chce porównywać intensywność jazd.
Największy plus: cena i prostota celu.
Największy minus: brak danych o ruchu oraz konieczność przygotowania elektrod.
Ruxbury: tętno, ruch i alarmy bez abonamentu
Duński Ruxbury Tracker kosztuje 2899 DKK, czyli około 1681 zł. Producent oferuje bezpłatną aplikację bez abonamentu oraz bezpłatną wysyłkę w Europie. Poza tętnem aplikacja zapisuje poziom ruchu, obciążenie sesji, trasę, prędkość i dane możliwe do eksportu do formatu zgodnego z Excelem.
System może wysyłać alerty po przekroczeniu ustawionego progu tętna, także podczas pobytu w stajni lub transportu. Funkcja alarmu wyźrebienia pozostaje oznaczona jako beta. Sam producent zaleca w tym zastosowaniu równoległy monitoring kamerą, a nie poleganie wyłącznie na aplikacji. To uczciwe ograniczenie — pojedynczy próg tętna nie potrafi wiarygodnie odróżnić początku porodu od stresu, hałasu czy chwilowego pobudzenia.
Dla kogo: osoba potrzebująca tętna, podstawowego ruchu, eksportu danych i alarmów bez stałej opłaty.
Największy plus: brak abonamentu i możliwość udostępniania wyników.
Największy minus: alarmy trzeba samodzielnie ustawić i interpretować; funkcja wyźrebienia nie jest samodzielnym zabezpieczeniem.
Garmin Blaze: najwygodniejszy system treningowy, ale nie koński Oura Ring
Garmin Blaze kosztuje obecnie w Polsce około 2579 zł. Lekki czujnik jest mocowany w neoprenowej opasce pod ogonem. Nie wymaga golenia ani zwilżania sierści. Mierzy tętno optycznie oraz rejestruje między innymi liczbę kroków i foule, rodzaj chodu, dystans, zmianę temperatury skóry, czas w strefach tętna i tempo regeneracji. Wyniki można obserwować w aplikacji Blaze, a część danych także na kompatybilnym zegarku Garmin.
Akumulator pracuje do 25 godzin, zakres temperatury roboczej wynosi od –10 do 60°C, a obudowa ma klasę IPX7, czyli wytrzymuje krótkotrwałe zanurzenie do jednego metra. To wystarcza na trening, zawody, transport i jedną noc, ale nie na wielodniowy monitoring bez ładowania.
Blaze ma jedną przewagę praktyczną: zakłada się go szybciej niż system z elektrodami. Ma też jedną irytującą słabość: dokładność zależy od dopasowania opaski pod ogonem. Producent wprost zaznacza, że na estymacje wpływają dopasowanie, cechy fizyczne konia i intensywność aktywności. Poluzowana lub zabrudzona opaska może popsuć zapis, mimo że aplikacja nadal pokazuje liczby.
Blaze nie wykonuje diagnostycznego zapisu EKG i nie rozpoznaje faz snu. Temperatura skóry również nie jest temperaturą wewnętrzną ciała. Jej wzrost może wynikać z wysiłku, pogody, dopasowania opaski albo stanu zdrowia. To wskaźnik trendu, nie cyfrowy termometr weterynaryjny.
Dla kogo: właściciel kilku koni, zawodnik lub trener, który chce jednego łatwego systemu do treningu, regeneracji i transportu.
Największy plus: montaż bez elektrod oraz szeroki zestaw danych.
Największy minus: cena, codzienne ładowanie przy intensywnym monitoringu i zależność pomiaru od ułożenia na ogonie.
EQUIMO: więcej danych sportowych, więcej elementów do obsługi
Sam EQUIMO Tracker kosztuje 400 euro, około 1734 zł. Zapisuje tempo, prędkość, przewyższenia, chody, skoki, balans i inne parametry ruchu. Waży 69 gramów, a akumulator pozwala na maksymalnie około 40 godzin pomiaru. Wersja z monitorem tętna kosztuje 600 euro, około 2602 zł. Producent opisuje zapis z elektrod jako jakość EKG, ale pełna interpretacja wymaga odpowiedniego planu aplikacji i wiedzy — sam kształt wykresu nie zamienia użytkownika w kardiologa.
Model abonamentowy jest tu ważniejszy niż w reklamie sprzętu. Plan Basic pokazuje podstawowy wykres i tętno na żywo. Strefy tętna, analiza regeneracji, dokładniejsze dane ruchowe i śledzenie na żywo są dostępne w Premium. HRV, szczegóły EKG, eksport oraz dostęp do API trafiają do planu Professional. Kupno samego czujnika nie daje więc pełnego zestawu analiz.
Dla kogo: zawodnik skokowy, WKKW, rajdowy albo trener analizujący ruch i obciążenie, a nie tylko tętno.
Największy plus: połączenie danych ruchowych z pracą układu krążenia.
Największy minus: bardziej złożony montaż oraz część najbardziej wartościowych funkcji za płatnym planem.
Kiedy system konsumencki to za mało
Przy podejrzeniu arytmii, niewyjaśnionym spadku wydolności albo nieprawidłowej regeneracji nie wybiera się urządzenia na podstawie liczby funkcji w aplikacji. Potrzebny jest system z opublikowaną walidacją i interpretacja lekarza weterynarii.
Przykładem jest profesjonalny EQUIMETRE, rejestrujący jednokanałowe EKG podczas wysiłku wraz z GPS i danymi lokomotorycznymi. W badaniu porównawczym analizę arytmii przeprowadzono na 38 parach zapisów po odrzuceniu nagrań z nadmiernymi artefaktami. Zgodność z systemem referencyjnym Televet była bardzo wysoka: współczynnik kappa wyniósł 0,97 dla wykrywania arytmii i 0,93 dla ich klasyfikacji. EQUIMETRE generował również mniej artefaktów podczas wysiłku — 0,25 proc. wobec 5 proc. w Televet. Nadal jest to zapis jednokanałowy, więc rozpoznawanie pochodzenia niektórych zaburzeń rytmu może wymagać pełniejszej diagnostyki.
Polski Horsano 1.0 ma monitorować tętno, EKG, oddychanie, ruch, pozycję, temperaturę, wilgotność i lokalizację. Wersja 2.0 została zapowiedziana z suchymi czujnikami działającymi przez sierść, bez żelu i klasycznych elektrod. Mimo deklarowanego terminu sprzedaży do końca 2025 roku oficjalna strona w lipcu 2026 roku nadal kieruje zainteresowanych do programu testów, wersji demonstracyjnej i listy oczekujących. To interesujący polski projekt, ale nie urządzenie, na którym można dziś oprzeć zwykły zakup konsumencki z publicznym cennikiem i terminem dostawy.
Zakup bez pomyłki: cena, montaż i interpretacja wyników
Najdroższy błąd nie polega na kupieniu zbyt taniego czujnika. Polega na kupieniu urządzenia mierzącego niewłaściwy parametr.
Jeżeli celem jest analiza treningu, nie ma powodu finansować całodobowego systemu alarmowego. Jeżeli koń nie kładzie się w nocy, zakup kolejnego pulsometru pod siodło niczego nie rozwiąże. Gdy podejrzewana jest arytmia, kolorowy wykres z aplikacji nie może zastąpić EKG ocenionego przez lekarza.
Decyzję można uprościć:
- Do około 1000 zł: Polar, gdy potrzebne jest przede wszystkim tętno podczas jazdy.
- Około 1700 zł: Ruxbury, gdy poza tętnem potrzebne są podstawowe dane o ruchu, eksport i alerty bez abonamentu.
- Około 2500–2600 zł: Garmin Blaze, gdy priorytetem jest łatwy montaż i szeroki obraz treningu, albo EQUIMO, gdy ważniejsze są skoki, balans, ruch i bardziej rozbudowana analiza tętna.
- Monitoring nocny i wyźrebienia: tylko urządzenie przeznaczone do pracy bez opiekuna, najlepiej z bezpiecznym kantarem typu breakaway, własnymi alarmami i potwierdzeniem kamerą.
- Podejrzenie choroby serca: konsultacja weterynaryjna i system diagnostyczny, a nie zakup konsumenckiego gadżetu.
Pierwsze 14 dni z czujnikiem
Urządzenie zaczyna być użyteczne dopiero wtedy, gdy zbierze się materiał porównawczy. Dobry protokół wdrożenia jest prosty:
- Sprawdź montaż na stojącym koniu. Czujnik nie może uciskać, obcierać ani przesuwać się przy stępie i kłusie. Pierwszy odczyt tętna porównaj z pomiarem ręcznym lub stetoskopem.
- Przez 7 dni nie zmieniaj treningu pod wpływem aplikacji. Zapisuj normalne jazdy, odpoczynek, temperaturę otoczenia, podłoże i zachowanie konia.
- Wykonaj co najmniej trzy porównywalne sesje. Ta sama trasa lub podobny zestaw ćwiczeń, zbliżony czas, ten sam jeździec i podobne warunki.
- Mierz regenerację w stałych momentach: po zatrzymaniu, po 2, 5 i 10 minutach. Samo tętno maksymalne mówi mniej niż tempo jego spadku.
- Oceniaj trend, nie pojedynczą liczbę. Zmiana widoczna w trzech podobnych treningach jest znacznie ważniejsza niż jeden nietypowy wykres.
- Każdy alarm najpierw weryfikuj. Sprawdź kontakt czujnika, zabrudzenie, baterię, połączenie z telefonem i rzeczywiste zachowanie konia.
Wykres należy odrzucić lub oznaczyć jako niewiarygodny, gdy zawiera nagłe, fizjologicznie nieprawdopodobne skoki, długie płaskie odcinki, regularne przerwy albo wartości sprzeczne z tempem ruchu. Średnia wyliczona z uszkodzonego zapisu nadal wygląda profesjonalnie. Nadal jest błędna.
Niedogodności, które wychodzą dopiero w stajni
Elektrody trzeba zwilżać i myć. Zabrudzenie, resztki potu i zużycie materiału pogarszają kontakt. Pas może działać świetnie latem i irytująco słabo na suchej zimowej sierści.
Czujnik optyczny musi być prawidłowo dociśnięty. Za luźna opaska pod ogonem przesuwa się. Za ciasna może powodować dyskomfort lub otarcia. Po każdym użyciu trzeba obejrzeć skórę i sprawdzić, czy taśma nie zatrzymuje brudu.
Bluetooth ma ograniczony zasięg. Telefon zostawiony w siodlarni nie zapewni ciągłego podglądu konia pracującego na dużej hali albo placu. Warto rozróżnić dane zapisywane w pamięci od tych, które wymagają stałego połączenia.
Chmura i abonament mogą być ważniejsze niż sam sensor. Przed zakupem trzeba ustalić, czy po rezygnacji z płatnego planu zostanie historia treningów, możliwość eksportu i szczegółowe wykresy. W EQUIMO analiza regeneracji jest przypisana do płatnego poziomu, a eksport danych dopiero do planu Professional. W NIGHTWATCH zakończenie pierwszego okresu oznacza przejście na 99 dolarów miesięcznie, o ile usługa nie zostanie terminowo wypowiedziana.
Sprzęt pozostawiany na koniu bez nadzoru musi być bezpieczny mechanicznie. Kantar powinien mieć element zrywający. Pasa pod popręgiem ani treningowych elektrod nie zostawia się na noc tylko dlatego, że aplikacja potrafi działać przez 24 godziny. Opaskę ogonową trzeba sprawdzać pod kątem ucisku, przesunięcia i otarć.
Najlepszy początek dla większości polskich jeźdźców jest mało efektowny, ale rozsądny: Polar do samego tętna albo Garmin Blaze, gdy potrzebne są także ruch, regeneracja i transport. Przy problemach z nocnym odpoczynkiem należy odłożyć zakup pulsometru i zacząć od 7–14 nocy zapisu czasu leżenia, potwierdzonego kamerą. To szybciej wskaże rzeczywisty problem niż kolejny atrakcyjny „wynik dobrostanu” bez informacji, jak został policzony.
FAQ: najczęstsze pytania o końskie wearables
Czy koński wearable naprawdę mierzy fazy snu?
Nie. Typowe urządzenie rozpoznaje ruch, bezruch, stanie i leżenie. Potwierdzenie fazy REM wymaga badań fizjologicznych, między innymi EEG.
Czy tętno 50 uderzeń na minutę w spoczynku oznacza kolkę?
Nie jest diagnozą, ale przekracza typowy zakres 28–40 uderzeń dla spokojnego dorosłego konia. Po co najmniej kilku minutach spokoju wynik trzeba zweryfikować ręcznie. Jeżeli utrzymuje się, rośnie albo towarzyszą mu ból, pocenie, niepokój, brak odgłosów jelitowych lub tarzanie, potrzebny jest kontakt z lekarzem weterynarii.
Czy czujnik ruchu wykryje kulawiznę?
Może wskazać zmianę symetrii, skrócenie ruchu albo odejście od dotychczasowego wzorca. Nie określi jednak pewnie przyczyny ani miejsca bólu. Wynik służy do wychwycenia problemu i skierowania konia na badanie, a nie do samodzielnego rozpoznania kulawizny.
Garmin Blaze czy Polar Equine?
Polar wybierz, gdy potrzebujesz przede wszystkim tętna i chcesz zmieścić się w około 900 zł. Garmin ma sens przy budżecie około 2600 zł, gdy oprócz tętna chcesz analizować chód, dystans, regenerację, temperaturę skóry i transport.
Czy droższy sensor zawsze jest dokładniejszy?
Nie. Prawidłowo założony prosty pas tętna może dać bardziej użyteczny zapis niż źle dopasowany system za kilka tysięcy złotych. Cena zwykle rośnie wraz z liczbą funkcji, aplikacją i analizą danych, a nie automatycznie z jakością każdego pomiaru.
Czy alarm z aplikacji może zastąpić nocny obchód?
Nie. Alarm skraca czas reakcji, ale może być fałszywy albo nie pojawić się przy awarii zasilania, braku Wi-Fi, rozładowanej baterii czy utracie kontaktu czujnika. Przy koniu po kolce, operacji lub klaczy przed wyźrebieniem wearable powinien uzupełniać kamerę i fizyczny nadzór.
Od czego zacząć po zakupie?
Od 14-dniowej wartości bazowej. Zapisz kilka zwykłych treningów lub nocy, sprawdź powtarzalność wyników i dopiero potem ustawiaj alerty. Najpierw usuń błędy montażu i porównaj odczyt z pomiarem ręcznym; dopiero następnie zmieniaj plan treningu albo warunki utrzymania.
